روان شناسی تربیتی

شناخت
اصطلاح شناخت به فرایندهای درونی ذهنی یا راه هایی که در آن ها اطلاعات پردازش می شوند، یعنی راه هایی که ما به وسیله آن ها اطلاعات را مورد توجه قرار می دهیم، آن ها را تشخیص می دهیم و به رمز در می آوریم و در حافظه ذخیره می سازیم، و هر وقت که نیاز داشته باشیم آن ها را از حافظه فرا می خوانیم و مورد استفاده قرار می دهیم گفته می شود. به طور خلاصه، شناخت یعنی دانستن.

فراشناخت

اصطلاح فرا شناخت به دانش ما درباره فرآیندهای شناختی خودمان و چگونگی استفاده بهینه از آنها، برای رسیدن به هدف های یادگیری، گفته می شود. به سخن دیگر، فرا شناخت، دانش یا آگاهی فرد از نظام شناختی خود او یا دانستن درباره دانستن است.

راهبردهای شناختی

با توجه به این که شناخت را کسب آگاهی یا یادگیری امور مختلف تعریف کردیم، هر تدبیری که یادگیرنده برای این منظور به کار می گیرد راهبرد یا استراتژی شناختی نام دارد. هدف راهبرد شناختی کمک به فراگیری، سازماندهی، ذخیره سازی دانش ها و مهارت ها و نیز سهولت بهره برداری از آنها در آینده است.

راهبردهای شناختی ابزار یادگیری هستند و شامل موارد زیر می باشند:

1- تکرار یا مرور

راهبرد تکرار یا مرور، به عنوان تکرار فعال یک موضوع برای به خاطر سپردن، تعریف می شود. ساده ترین نوع تکرار یا مرور ذهنی با هدف نگهداری مطلبی در حافظه موقتی یا حافظه کوتاه مدت تا زمان استفاده از آن انجام می شود. این راهبرد ما را در کوشش برای انتقال اطلاعات به حافظه بلند مدت کمک می کند.

راهبرد تکرار شامل دو بخش می باشد:

الف) راهبرد تکرار ویژه موضوعات ساده و پایه (غیر معنی دار)

راهبرد یا روش یادگیری موضوعات ساده و غیر معنی دار، روش حفظ طوطی وار است که به طور عمده بر تکرار یا مرور استوار است. یکی از راه های به یاد سپردن مطالب غیر معی دار، بخش به بخش حفظ کردن آنهاست. راه دیگر، تمرین پراکنده یا مطالعه با فاصله است.
برای جلوگیری از تداخل مطالب دو راه وجود دارد: (1) رعایت توالی مناسب مطالب و (2) پرآموزی، یعنی تکرار مطالب و یادگیری در حد اشباع.

• به طور خلاصه راهبرد تکرار یا تمرین برای یادگیری موضوعات ساده و پایه شامل تکنیک های زیر می باشد:

گفتن یک مطلب برای خود با صدای بلند یا آهسته، تکرار اصطلاحات مهم و کلیدی با صدای بلند یا آهسته، مکرر خوانی، مکرر نویسی، استفاده از تدابیر یاد یار یا کمک حافظه مانند آهنگ، قافیه و تصاویر.

ب) راهبرد تکرار ویژه موضوعات پیچیده و معنی دار

برای یادگیری موضوعات پیچیده و معنی دار می توان از راهبردهایی استفاده کرد که به یادگیرنده کمک می کند تا توجه خود را به اندیشه های اصلی، نکات مهم و قسمت های عمده مطالب متمرکز سازند.

• به طور خلاصه، راهبرد تکرار و یا تمرین برای یادگیری موضوعهای پیچیده و معنی دار شامل موارد زیر است:

انتخاب نکات مهم و کلیدی، خط کشیدن در زیر مطالب مهم، علامت گذاری و حاشیه نویسی، برجسته سازی قسمت های یک کتاب درسی و رونویسی یا کپی کردن مطالب.

2- بسط یا گسترش معنایی

منظور از گسترش معنایی افزودن معنی به اطلاعات تازه برای ربط دادن آنها با اطلاعات قبلاً آموخته شده است. از این راهبرد برای یادگیری مطالب معنی دار استفاده می شود.

الف) راهبردهای گسترش ویژه مطالب ساده و پایه

استفاده از واسطه ها: از طریق واسطه های می توان بین مطالب و مواد غیر مرتبط  روابط معنی دار برقرار کرد.

تصویر سازی ذهنی: یعنی برقراری ارتباط معنی دار بین مطالب از طریق ایجاد یک رابطه ذهنی بین آنها.

روش مکان ها: به این معناست که یادگیرنده هنگام یادگیری و یادآوری مطالب، مکان اشیا را در ذهن خود مجسم می کند.

کلمه کلید: در این روش، با استفاده از یک کلمه آشنا، دو کلمه به هم ربط داده و به طور معنی دار به حافظه سپرده می شود. این روش دارای دو مرحله است. ابتدا، برای یادگیری یک کلمه بیگانه، یک کلمه آشنا، ترجیحا یک کلمه عینی، انتخاب می شود. در مرحله دوم، با استفاده از یک تصویر ذهنی یا یک جمله، معنی کلمه بیگانه با کلمه آشنا تداعی می شود.

سرواژه: منظور از سرواژه یا سرنام، روشی است که از طریق آن بین ماده های اطلاعاتی نوعی ارتباط ایجاد می شود و یادگیری و یادآوری آن ماده ها سهل تر می گردد.

ب) راهبردهای گسترش ویژه مطالب پیچیده

1- یادداشت برداری

2- قیاس گری: در قیاس گری یادگیرنده با استفاده از شباهت بین امورمختلف یاد می گیرد.

3- سازماندهی

سازماندهی بهترین و کامل ترین نوع راهبرد یادگیری و مطالعه است. سازمان دهی نوعی راهبرد بسط معنایی است، اما تفاوت آن با راهبردهایی که در قسمت پیش توضیح دادیم در این است که یادگیرنده در استفاده از راهبرد سازمان دهی، برای معنی دار ساختن یادگیری، به مطالبی که قصد یادگیری آنها را دارد نوعی چهارچوب سازمانی تحمیل می کند. اما چنین عملی در راهبردهای بسط و گسترش الزامی نیست.این چهار چوب سازمانی می تواند خاص اطلاعات جدید باشد (یعنی نوعی سازمان درونی)، یا اینکه مطالب جدید را به دانش موجود ربط دهد (چهار چوب بسطی)
راهبردهای سازماندهی برای یادگیری موضوعات ساده و پایه شامل دسته بندی محض مطالب است.
برای یادگیری موضوعات پیچیده تر باید از راهبردهایی استفاده شود که علاوه بر گسترش دادن به حافظه فعال یا کوتاه مدت، به یادگیرنده کمک کنند تا اطلاعات جدید را معنی دار سازد. از جمله این راهبردها تهیه سرفصل های یک کتاب درسی و تبدیل متن به طرح یا نقشه است

• نقشه مفهومی به یک بازنمایی تصویری و کلامی از مفاهیم و روابط مهم میان آنها گفته می شود. هدف نقشه مفهومی این است که به یادگیرنده کمک نماید تا یک بازنمایی یا تصویر روشنی از آنچه قرار است آموخته شود، درست کند.

راهبردهای فراشناختی

راهبردهای شناختی راه های یادگیری هستند و در مقابل، رهبردهای فرا شناختی تدبیرهایی هستند برای نظارت بر راهبردهای شناختی و هدایت آنها. یادگیرندگان ماهر راهبردهای شناختی را به خدمت می گیرند تا به پیشرفت شناختی دست یابند و از راهبردهای فراشناختی استفاده می کنند تا بر آن پیشرفت نظارت   و کنترل داشته باشند.

راهبردهای فراشناختی شامل موارد زیر است:

1- راهبردهای برنامه ریزی

راهبردهای برنامه ریزی شامل تعیین هدف برای یادگیر و مطالعه، پیش بینی زمان لازم برای مطالعه، تعیین سرعت مناسب مطالعه، تحلیل چگونگی و برخورد با موضوع یادگیری و انتخاب راهبردهای یادگیری مفید است.

2- راهبردهای کنترل و نظارت

منظور از کنترل و نظارت، ارزشیابی یادگیرنده از کار خود برای آگاهی یافتن از چگونگی  پیشرفت خود و زیر نظر گرفتن و هدایت آن است. از جمله می توان نظارت بر توجه در هنگام خواندن یک متن، از خود سؤال پرسیدن به هنگام مطالعه، کنترل زمان و سرعت مطاعه را نام برد.یکی دیگر از راهبردهای کنترل و نظارت پیش بینی نمونه سؤالهایی است که در امتحان یک درس ممکن است بیایند.

3- راهبرد نظم دهی

راهبردهای نظم دهی انعطاف پذیری در رفتار یادگیرنده را موجب می شوند و به او کمک می کنند تا هر زمان که برایش ضرورت داشته باشد روش و سبک یادگیری خود را تغییر دهد. مهمترین راهبردهای نظم دهی تعدیل سرعت مطالعه ویادگیری و نیز اصلاح یا تغییر راهبردهای یادگری هستند.

روش های آموزش مهارت های یادگیری و مطالعه

روش های آموزش مهارت های یادگیری و مطالعه روش های هستند که معلم می تواند از طریق آموزش دادن آنها به دانش آموزان، شیوه های مطالعه و یادگیری دانش آموزان را کارآمدتر سازد.

1- روش پس ختام یا روش پس خبا

یکی از روش های موفق یادگیری روشی است که با نام های PQ4R  یا PQRST  شناخته شده است. سرواژه PQ4R از حروف اول شش مرحله این روش مطالعه یعنی Preview  (پیش خوانی)،  Question (سؤال کردن)،  Reading (خواندن)، Reflect (تفکر)، Recite  (از حفظ گفتن) و Review  (مرور کردن) درست شده است.
تفاوت روش پس ختام با روش پس خبا این است که در روش پس خبا به جای دو مرحله آخر آن، مفاهیم مشابهی چون Self-recitation (از حفظ گفتن) و وTest  (آزمون کردن) آمده است.در ضمن این روش فاقد مرحله تفکر است.

• نکته: مهم ترین اصل زیر بنای تفکر در جریان مطالعه، بسط معنایی است.

روش پس ختام بر سه اصل مهم بهسازی حافظه یعنی سازماندهی، بسط معنایی و تمرین بازیابی استوار است.

2- روش مردر

روش دیگر مطالعه و یادگیری روش مردر (MURDER) است. این روش صورت جدیدتر و تکمیل یافته تر روش پس ختام است. سرواژه MURDER  از حروف اول کلمات زیر به دست آمده است:
Mood  (حال و هوا)، Underestand (درک و فهم)، Recall (یادآوری)، Detect and Digest (درک و فهم)، Expand  (بسط و گسترش)، و Review and Respond (مرور و پاسخ).

3- روش آموزش دوجانبه

روش آموزش دوجانبه یا روش آموزش متقابل، تدبیر دیگری است برای کسب مهارت های شناختی و فرا شناختی مربوط به خواندن و فهمیدن خصوصا برای آن دسته از دانش آموزانی که دارای مشکلات خواندن و فهمیدن هستند، ابداع شده است.به کمک روش آموزش دو جانبه می توان چهار راهبرد یا استراتژی را آموزش داد: سؤال کردن، خلاصه کردن، توضیح دادن، روشن ساختن نکات پیچیده و پیش بینی رویدادهای آینده.
روش آموزش دوجانبه به صورت گروهی اجرا می شود.

4- روش مطالعه مشارکتی

در روش مطالعه مشارکتی، یادگیرندگان به صورت دونفری با هم کار می کنند و به نوبت خلاصه مطالبی را که می خوانند برای هم می گویند.

5- روش یادگیری مشارکتی

مطالعه کشارکتی عمدتا برای خواندن و فهمیدن متن های مختلف مفید است. اما یادگیری مشارکتی برای انجام دادن انواع فعالیت ها و تکالیف تحصیلی مورد استفاده قرار می گیرد. روش یادگیری مشارکتی دارای ویژگی های زیر است:
داشتن هدف های روشن، وابسته بودن اعضای گروه به یکدیگر، معلم به عنوان هدایت کننده و منبع اطلاعات، مسئولیت فردی، پاداش دادن به توفیق گروهی، ارزشیابی ازخود و تغییر مدت کار.

6- روش پرسیدن دو جانبه

روش دیگری که به افزایش سطح فراشناخت و بهبود روش مطالعه کمک می کند، روش پرسیدن دوجانبه است که توسط مانزو ابداع گشته است.